Symboliek achter orthodoxe iconen

{lang: 'nl'}

We gebruiken het woord “icoon” tegenwoordig vooral om de kleine afbeeldingen op onze desktops en smartphones mee aan te duiden, maar van oorsprong zijn iconen of “ikonen” religieuze schilderijen van met name katholiek-orthodoxe heiligen en Bijbelse gebeurtenissen. Ze werden gebruikt om verhalen uit de Bijbel te voorzien van een beeldende context. Handig, want de eerste iconen werden geschilderd in een tijd waarin het gros van het volk ongeletterd was, en iconen maakten het eenvoudiger om de verhalen mondeling door te geven.

De afbeeldingen, die traditioneel met ei-tempora worden geschilderd, zijn doorspekt met religieuze symboliek. Van kleurgebruik tot perspectief: vrijwel alles heeft een intrinsieke betekenis. En zelfs al voor er ook maar een verfstreek geschilderd is, is er al bijzonder veel symboliek aanwezig. Zo worden iconen geschilderd op een houten plank uit één stuk, die verwijst naar het kruis; daarbovenop een laag katoen, waarmee wordt verwezen naar de lijkwade. En daarop twaalf lagen krijt, voor elk van de twaalf apostelen één. Pas als de plank helemaal gladgeschuurd is, kan er begonnen worden met schilderen. Dat gebeurt altijd van het donker naar het licht, wat ermee te maken heeft dat het geloof je van het donker naar het licht moet brengen. Helemaal op het laatst wordt zo het wit in de ogen van de personages geschilderd. Daarmee komen ze ook meteen op wonderbaarlijke wijze tot leven.

Je hoeft maar even naar een icoon te kijken en je ziet dat er niets klopt van het perspectief. Dat is deels omdat men gewoon niet goed was in perspectief correct weergeven. Maar iconen worden ook weleens uitgelegd als een raam vanuit de Goddelijke wereld naar de aarde. En dat zou het perspectief vervormen. Belangrijke figuren worden bovendien groter weergegeven dan minder belangrijke. Dat werkt vervreemdend, maar is ook interessant.

Er kan nog veel meer gezegd worden over iconen en er zijn dan ook bergen boeken over volgeschreven. Maar voor wie echt geïnteresseerd is, is een cursus iconen schilderen nog veel leuker dan een boek. Tip van Frank Zweegers: kijk eens of er bij jou in de buurt zo’n cursus wordt gegeven. Dat is vaker dan je denkt!